Tigranakert kenti nerede

Dicle’nin adı Milattan Önce 2000 küsurda Tiglat diye geçer. Sondaki +at gramer ekidir. Yunancası Milattan Önce 450’lerde Herodot’ta Tigris, ki oradaki +is de gramer ekidir. Adın kökeni hakkında benim bilgim yok, kimsenin de sağlam bir bilgisi olduğunu sanmıyorum. Sami dillerinden geldiğini söyleyen var, İrani dillerden türetmeye teşebbüs eden var. Muhtemelen bu iki dil grubundan da çok daha öncesine giden bir isim.

Tigranakert kentini kurduğu söylenen meşhur Ermeni kralı Tigran yahut Batı Ermenicesindeki telaffuzla Dikran Milattan Önce 90’lardan 50’lere dek hüküm sürmüş. Demek ki nehrin adı bu muhteremden gelmiş olamaz. Bir tane de Milattan Önce 550 dolayında Pers kralı Kurus ile el ele Medlerin dünya hakimiyetine son verdiği söylenen bir başka Tigran var, ama onun da tarihi gerçekliği ne kadardır, pek belli değil. Bu iki zatın adı Dicle Irmağı’ndan alınmış olabilir mi? Bakın o daha mümkün görünüyor. İkisinin de yaşam öyküsünde Dicle civarında yapılmış işler var çünkü.

Tigranakert’i kuran Tigran MÖ 1. yüzyıl başlarında Suriye’de İskender haleflerinin imparatorluğu dağılınca doğan boşluktan istifade o tarafları ve İç Anadolu’nun büyükçe bir kısmını fethetmiş. Kendi adıyla yeni bir emperyal başkent kurmaya girişmiş. Kapadokya tarafında zaptettiği 12 adet Yunan kentinin halkını zorla kaldırıp bu kente iskan etmiş. Lakin Romalı general Lucullus MÖ 69 yılında yetişip bu cüretkar projeye son vermiş. Generalin biyografisini yazan Plutark, Lucullus’un Tigranokerta muharebesinde Tigran’ı hezimete uğratarak henüz inşa halindeki kenti yerle bir edip yaktığını ve “Yunanlar, Azerbaycanlılar, Suriyeliler, Kürtler ve Kapadokyalılardan” oluşan sakinlerini memleketlerine geri gönderdiğini söylüyor.

Şehrin yeri belli değildir, ancak Amid yani Diyarbakır olmadığı hemen hemen kesindir. MS 17 civarında yazan coğrafyacı Strabon Tigranokerta’nın Cudi Dağı ve Nusaybin yakınında olduğunu belirtiyor. Tarihçi Tacitus, kentin Nusaybin’e 37 mil yani 60 kilometre uzaklıkta olduğuna değiniyor. Ansiklopedi yazarı Plinius kentin Dicle yakınında olduğunu söylüyor. Üç bilgiyi bir araya getirince şehrin Batman ile Hasankeyf civarında bir yerde, yani Diyarbakır’ın yüz kilometre kadar doğusunda olması lazım.

Sonraki bir tarihte Tigranakert adının bazen Amid için de kullanıldığı anlaşılıyor. Ermeni tarihçiler 360 yılında Sasani şahı Şahpur’un Tigranakert’i zaptedip yakıp yıktığını anlatırlar. Burada bahsedilen Tigranakert eski Tigranakert midir, yoksa Amid yani Diyarbakır mıdır, sonsuz bir spekülasyon konusudur. Lehte ve aleyhte akıtılan mürekkeple Dicle Nehri taşar derler.